چارچوب مفهومی سرزندگی فضای شهری

اصولا سرزندگی با چارچوب مفهومی خاصی مشتمل بر کلیدواژگان و اصطلاحات مرتبط طرح می شود: در دسترس بودن، عدالت و مشارکت، آسایش و آرامش، تعاملات اجتماعی، حضورپذیری، امنیت و پاسخگویی از جمله عواملی هستند که مفهوم سرزندگی را تعریف و به آن عینیت می بخشند. کیفیت زندگی که شهروندان تجربه می کنند به دسترسی آنها به زیرساخت ها (وسایل حمل و نقل، آب و بهداشت)، مواد غذایی، هوای پاک، سکونت قابل وصول، کار و شغل مناسب و فضای سبز و پارک ها بستگی مستقیم دارد. دسترسی متفاوت و ناهمگون شهرنشینان به زیرساخت ها نوعی بی عدالتی محسوب می شود و سرزندگی شهر با بررسی حق مردم در تصمیم گیری برای شهر و نیازهای خود تعیین می شود.

oslo-opera-house

سرزندگی به فضا و فعالیت شهری نسبت داده می شود که به سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و پیشرفت شخصی شهروندان کمک می کند و فضای شهری مطلوبی را تصویر می کند که غنای روحانی و فرهنگی را ایجاد کرده و بازتاب می آفریند. اصول اولیه ای که به موضوع مادیت می بخشد شامل عدالت، شأن و منزلت شهروندان، در دسترس بودن، همزیستی، مشارکت و قدرت بخشیدن به مردم است. همچنین می توان گفت فضای شهری سرزنده جایی که زیبایی را به شهروندان و مراجعان خود بشناساند و این بدان معناست که فضای شهری سرزنده برای باید جذاب، کارآمد و امن برای کودکان، زنان و کهنسالان باشد.

شهر و فضاهای آن بستر یا ظرفی برای وقوع انواع فعالیت های فردی یا گروهی شهروندان هستند که پذیرای فعالیت های گوناگون می باشند. فعالیت شهروندان در فضاهای شهری باعث پدید آمدن ارتباطات و تعاملات انسانی گشته و حس مکان را بوجود می آورند. اگر شهر را به مانند يك موجود زنده فرض كنيم، این موجود بر اي ادامه حیات به سرزندگي و نشاط نيازمند است. به همین خاطر نقش فضاي شهري، يا به عبارتي زیبایی شناسی كه تعاملات اجتماعي شهروندان بر مبنای آن شكل مي گيرد و فرهنگ جامعه در بستر آن ارتقا مي يابد، غیرقابل انکار است. شرايط حاكم بر شهرهاي امروزي شيوه زندگي جديدي را پدید آورده اند كه در آن پياده روي به منظور دسترسی به اهداف مختلف کمرنگ فرض مي شود و زیبایی شناسی فضای شهری نادیده انگاشته می شود. به طوری که كه يكي از انواع فضاهاي پويا و سرزنده در جهان، مراكز خريد پياده است كه تعاملات مستقیم انسانی در آنها شکل می گیرد و ارتباطات تقویت می شود. افول زیبایی شناسی در فضاهای شهری سلطه بي قيد و شرط خودروها را بر شهر رقم زده است، و به علاوه نقش پياده روي به عنوان يكي از اركان مهم سلامت روحي و جسمي شهروندان را حذف کرده است.

با به وجود آمدن خیابان های وسیع شهری اثر مخرب آن بر زندگی شهری آشکار گشت. گسترش فضاهای عبور سواره، عابر پیاده را از فضای شهری بیرون راند و ارتباط مشخصی بین وجود کاربری های تجاری در حاشیه خیابان ها و حضور و فعالیت انسان در فضای شهری برقرار نمود. اتوبان ها مسیر حرکت اتومبیل ها را مشخص کردند و به صورت موانعی جلوی ارتباط مستقیم واحدهای همسایگی را سد نمودند و موجب زوال و ضعف زیبایی فضای شهری و ارتباطات انسانی شدند. اثرات مخرب بسیاری همچون آلودگی صوتی و بصری، آلودگی هوا، از بین رفتن منظر شهری و… خاطره ذهنی شهروندان از فضای شهری زیبا و سرزنده را روزبروز کمرنگ تر ساخته و خواسته آنان از فضای شهری را به کالبدی برای رفت و آمد تقلیل داده است. مسیرهای مخصوص حرکت سواره موجب افزایش فاصله مناطق مسکونی و تشکیل مجتمع های آپارتمانی و کاهش استفاده از حمل و نقل عمومی و افزایش افسردگی در شهرها شدند.

امروزه بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا فرآیند گسترش اتوبان ها و مسیرهای سواره را متوقف کرده و بر حمل و نقل عمومی و پیاده محور تاکید می ورزند. این فرآیند می تواند به توقف و یا کاهش زوال پویایی و سرزندگی در شهرها کمک کند و در کنار توجه به زیبایی شناسی شهری در برنامه های توسعه شهری، موجب بازیابی سرزندگی فضاهای شهری شود. “چارلز لاندري” مفهوم سرزندگي را به گونه اي متفاوت بررسي نمود بطوریکه معتقد است سرزندگي و زيست پذيري را بایستی جدای از هم تعريف نمود. وی چهار رويكرد عمده را به شكل موضوعي مطرح می سازد و 9 معيار موثر را براي شناسايي يك شهر سرزنده و زيست پذير برمي‌شمارد که عبارتند از: تراكم مفيد جمعیتی، تنوع، دسترسي، ايمني و امنيت، هويت و تمايز، خلاقيت، ارتباط و تشريك مساعي، ظرفيت همکاری و رقابت. او درباره شهروندان با ديد جامع تري سرزندگي را به شكل موضوعی مستقل می داند و عوامل موثر بر آن را به صورت جدول زیر عرضه می دارد.

زيست پذيري:

خود اكتفايي بلند مدت، پايداري، سازگاري، انطباقپذيری و خوداحيايي

سرزندگي:

سطوح فعاليت، استفاده و مشاركت، تعاملات، ارتباطات،

مبادلات و معاملات و سطوح نمايش (چگونگي تظاهر فعاليتها و تعاملات در جهان بيروني)

انواع سرزندگي

و زيست پذيري

1-        سرزندگي اقتصادي: توسط سطوح اشتغال، درآمد خالص و استانداردهاي زندگي مردم در يك منطقه تحت بررسي، شمار ساليانه گردشگران، عملكرد خردهفروشيها، ارزش زمين و دارائي مورد ارزيابي قرار ميگيرد.

2-        سرزندگي اجتماعي: به وسيله سطوح فعاليتها و تعاملات اجتماعي به علاوه ماهيت ارتباطات اجتماعي سنجيده ميشود. يك شهر سرزنده و زيستپذير به لحاظ اجتماعي ميتواند به واسطه سطوح پايين محروميت، پيوستگي اجتماعي قوي، ارتباطات خوب و پويايي ميان لايههاي اجتماعي، روحيه جمعي و غرور مدني، دامنه وسيعي از شيوه هاي زندگي، روابط موزون و يك جامعه شهري باطراوات توصيف گردد.

3-        سرزندگي و زيست پذيري محيطي: دو جنبه را دربرميگيرد. اول پايداري اكولوژيكي كه در رابطه با متغيرهايي نظير آلودگي هوا و صوت، دفع مواد زائد و فاضلاب، انبوهي ترافيك و فضاهاي سبز قرار دارد و جنبه دوم، طراحي است كه متغيرهايي مانند خوانايي، حس مكان، تمايز معمارانه، اتصال و ارتباط بخشهاي مختلف شهر، كيفيت روشنايي و اين كه محيط شهري تا چه حد دوستانه، امن و به لحاظ روانشناسي نزديكشدني است را دربرميگيرد.

4-        سرزندگي و زيست پذيري فرهنگي: دربرگيرنده بقا، احترام و تجليل از شهر و مردمانش، هويت، خاطرات، سنت، جشنها اجتماعي، توليد، توزيع و مصرف محصولات دست بشر و نشانه هايي كه بيانگر ماهيت متمايز شهر مي باشد است.

 منابع:

  • پاکزاد، جهانشاه؛ مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری، انتشارات شورایعالی شهرسازی و معماری، 1385
  • تیبالدز، فرانسیس؛ ترجمه مروارید قاسمی اصفهانی، ساخت شهرهای مردم پسند، انتشارات روزنه، چاپ اول، 1387
  • چپمن، دیوید؛ آفرینش محلات و مکان ها در محیط انسان ساخت، ترجمه شهرزاد فریادی و منوچهر طبیبیان، انتشارات دانشگاه تهران، 1384
  • خستو و سعیدی رضوانی، مریم و نوید؛ عوامل موثر بر سرزندگی فضاهای شهری، نشریه هویت شهر، شماره 6، بهار و تابستان 1389