بررسی انواع آلاینده های محیط زیست شهری

آلودگي عبارت است از هرگونه تغيير در اجزاء متشکله محيط بطوريکه استفاده پيشين از آنها ناممکن گردد و يا حيات و منافع موجودات زنده به مخاطره افتد  ماده آلوده کننده ماده اي است که داراي غلظتي بيش از غلظت طبيعي باشد به نحوي که بر روي موجودات زنده اثر نامطلوب داشته باشد. آلودگي هاي مختلف در شهر را مي توان در چند دسته کلي به شرح زير تقسيم بندي نمود:

  • آلودگي هوا
  • آلودگي آب
  • آلودگي خاک
  • آلودگي صوتي
  • آلودگي هاي مغناطيسي
  • آلودگي بصري

آلاینده های شهری

آلودگي هوا

آلودگي هوا يعني وجود يک يا چند آلوده کننده مانند گرد و غبار، فيوم ها، گازها، مسيت ها، بو، دود و بخارات در هواي آزاد با کميت ها، ويژگي ها و زمان ماندگاري که براي زندگي انسان، گياه يا حيوانات، خطرناک و براي اموال مضر بوده و يا به طور غير قابل قبولي بر استفاده راحت از زندگي و اموال خدشه وارد مي کند. آلودگي هاي زيست محيطي از جمله آلودگي هوا از چالش هاي جدي دولت ها در کشورهاي توسعه يافته و کشورهاي در حال توسعه (به ويژه در کلان شهرها) مي باشد. هم اکنون آلودگي هوا در بسياري از شهرهاي بزرگ جهان و حتي ايران به اندازه اي اهميت يافته است که دولت ها را وادار به جدي گرفتن مسأله و اتخاذ سياست ها و برنامه هاي کوتاه مدت و بلند مدت براي کاهش آلودگي و جلوگيري از آلودگي بيشتر نموده است. زيرا اين مشکل کليه ابعاد زندگي شهروندان و فعاليت هاي شهري را تحت الشعاع قرار مي دهد و هزينه هاي بسيار بالايي بر دولت تحميل مي کند و رفاه شهروندان را به شدت کاهش مي دهد. در ايران بر اساس ماده 62 قانون برنامه چهارم دولت مکلف شده است که در طول برنامه چهارم، ميزان آلودگي هواي شهرهاي تهران، مشهد، اهواز، اراک، تبريز، شيراز، اصفهان و کرج را در حد استاندارد مصوب شوراي عالي حفاظت محيط زيست کاهش دهد. بر اساس بند ب اين ماده در طول برنامه چهارم دولت بايد تمهيداتي اتخاذ کند که کليه خودروها و موتورسيکلت هاي فرسوده کشور از رده خارج شوند.

منابع آلاينده هواي شهر دو دسته اند:

  1. منابع آلاينده ناشي از فعاليت انساني
  2. منابع آلاينده طبيعي (مانند طوفان، گردو غبار، گرده ها و …)

منابع آلاينده ناشي از فعاليت هاي انساني نيز به دو گروه تقسيم مي شوند:

  1. منابع آلاينده سيار يا متحرک شامل خودروها، وسايل نقليه سنگين، وسايل نقليه سبک، موتورسيکلت ها، وسايل نقليه عمومي و …
  2. منابع آلاينده ثابت شامل منابع خانگي، منابع تجاري (رستوران ها، هتل ها و …)، منابع صنعتي، شيميايي، نساجي و چرم، برق و الکترونيک و …

مهمترين منابع آلاينده کلانشهرها منابع ناشي از فعاليت هاي انساني است که منابع آلاينده متحرک و سپس منابع آلاينده ثابت در اولويت مي باشند. در بين منابع آلاينده متحرک، وسايل نقليه موتوري در اولويت قرار دارند.

آلودگي آب

رشد جمعيت و توسعه روزافزون شهري نه تنها آلودگي هوا را سبب گرديده بلکه باعث لطمه هاي جبران ناپذيري با منابع آبي شهر گرديده است. گسترش افقي شهرها در سالهاي اخير موجب نابودي منابع آبي پايدار شهر (چشمه ها و قنات ها) شده است. نامطلوب ترين تأثير گسترش افقي شهرها بر قنوات، بي توجهي به حريم آنها در هنگام ساخت و ساز است كه باعث نابودي قنات ها و خارج كردن آنها از چرخۀ تأمين آب مي شود و از آنها به عنوان مجرايي جهت انتقال فاضلاب شهري استفاده مي شود. بي اطلاعي برنامه ريزان، مسئولان شهري و شهروندان از مسير قنات هاي موجود در زير کلانشهرهایی مثل تهران و مشهد باعث شده تا هنگام ساخت و سازها توجهي به مسير قنوات و پي سازي آنها صورت نگيرد كه اين امر سبب ريزش و تخريب ساختمانها در آينده خواهد شد.

برداشت بي رويه آب از منابع زیرزمینی دشتها باعث شده است که طي دهه هاي گذشته شاهد افت هر چه بيشتر سطح آبهاي زيرزميني باشيم. با استفاده از نتايج اندازه گيري سطح آب زيرزميني مشخص می شود که افت سطح آبهاي زيرزميني طي اين سالها رقمی قابل توجه و موجب فرونشست زمین شهری شده است.

مهمترين علت آلودگي سفره آب زيرزميني شهرها با توجه به سيستم فاضلاب چاه هاي جذبي، نشت از فاضلاب شهري مي باشد. علاوه بر اين جهت كلي جريان آب زيرزميني در شهرها و استقرار نامناسب كارخانجات صنعتي كه خود از منابع آلوده كننده هستند در مناطق بالادست سبب آلودگي جدی آب هاي زيرزميني مي شود. بالا بودن غلظت آلاينده هاي نيترات، كلرايد و سولفات در چاههاي واقع شده در مناطق شهری كه در محدوده گسترش شهرها قرار دارد، نشان دهندۀ آن است كه آلودگي سفره آب زيرزميني از زمان گسترش بی رویه شهر شروع شده كه علت آن افزايش جمعیت شهری و توسعه افقي شهر در حواشي بوده است. غلظت بالاي بعضي از آنيونها (سولفات) و كاتيونها (منيزيم) در آبهاي زير زميني به خاطر وجود آنها در مواد شوينده است كه از طريق نشت فاضلاب وارد سفره آب زيرزميني شهر شده اند.

آلودگي خاک

خاک معمولاً در نتيجه دفع غير اصولي فاضلابهاي انساني و صنعتي، دفع غيربهداشتي زباله، استفاده از فاضلاب و کود انساني در زراعت، استفاده بي رويه از کود و سموم شيميايي آلوده مي شود و اين آلودگي را به آبهاي زيرزميني منتقل مي کند. امروزه گسترش ساخت کالبدي شهرها به نوعي بيابان زايي تعبير مي شود زيرا درست مانند بيابانها، انواع مصالح ساختماني سطح خاک را مي پوشاند و براي هميشه ارزش توليدي- کشاورزي آن را ساقط مي کند. اين روند براي ايران و کلانشهرهایی که داراي اقليم خشک و نيمه خشک هستند نباید ادامه یابد و چاره اندیشی برای آن الزامی است.

اکثر شهرهاي ايران در مراحل اوليه شکل گيري، با هدف استفاده از خاکهاي مرغوب براي زراعت در کنار و يا در ميان اراضي مرغوب زراعي استقرار يافته اند و به مرور زمان همراه با گسترش روستاها و تبديل آنها به شهر و سپس توسعه شهرها، اراضي مرغوب زير پيکر شهرها مدفون شده و فعاليتهاي زراعي ناگزير به سمت اراضي نامرغوب عقب نشسته است. گسترش افقي بي رويه شهرها طي نيم قرن گذشته اراضي كشاورزي اطراف شهر را بلعيده است. توسعه شهري به دنبال تغيير در کلاس هاي متفاوت خاک، منجر به تخريب منابع مستعد کشاورزي نیز شده است.

افزايش جمعيت در شهرها باعث استفاده بیشتر از زمينهاي كشاورزي جهت بالا بردن سطح توليدات گشته و در اين ميان بسترهاي اصلي و طغياني رودخانه ها نیز به لحاظ مرغوبيت مورد توجه انسان واقع شده است و به فعاليتهاي زراعي اختصاص يافته است كه اين امر سبب كاهش عرض بستر رودخانه مذكور گرديده است. همچنين در برخي قسمتها، بستر رودخانه مورد ساخت و ساز قرار گرفته است كه منجر به كاهش عرض بستر و تهديدي براي واحدهاي مسكوني شده است. توسعه شهرها و افزايش ساخت و سازها سبب توليد روزانه بالغ بر 5000 تن ضايعات ساختماني شهری مي شود كه بدون انجام هيچگونه عملياتي بر روي آنها، در درون دره ها و كانالهاي اطراف شهر تخليه مي شوند كه در برخي مناطق سبب انسداد كامل آبراهها گشته است.

فرونشست هاي محلي در سطح شهرها به دو دليل عمده از جمله نشست كلي دشت شهرها در اثر برداشت بي رويه از منابع آبي و همچنين توسعه و گسترش شهر بر روي خاكها و نخاله هاي دست ريز كه طي مراحل مختلف توسعه شهر در حاشيه كالها، مسيل ها و قنوات باير دفن شده اند مي باشد، كه امروزه گستره وسيعي از ساختمانهاي شهر بر روي آنها بنا شده است.

آلودگي صوتي

در ميان آلودگي هاي زيست محيطي، آلودگي هاي صوتي به دليل قابليت بروز آثار فيزيولوژيک و رواني بر انسان از اهميت ويژه اي برخوردار مي باشد. در حاليکه افزايش فعاليت هاي مختلف در خدمات شهري جهت گذراندن زندگي موجب گرديده است تا آلودگي صوتي به عنوان يک مشکل اجتماعي بروز نمايد، متأسفانه اهميت و جايگاه آلودگي صوتي در کشور ما مانند بيشتر آلودگي ها چندان روشن و مشخص نمي باشد. آنچه مسلم است سروصداي وسايط نقليه يکي از مهمترين منابع آلاينده در ارتباط با آلودگي هاي صوتي به شمار مي رود. بررسي انجام شده در سازمان حفاظت محيط زيست در شهر تهران مؤيد آن است که بيشترين آلودگي صداي ايجاد شده در شهر تهران ناشي از تردد وسايل نقليه است.

بررسي آلودگي صوتي و شاخص صداي ترافيک در خيابانهای اصلي کلانشهر تهران نشان داده است که طبق استانداردهاي صدا در هواي آزاد در ايران، آلودگي صوتي به عنوان يک مشکل جدي در شهر مطرح مي باشد. بررسي همبستگي بين تراز صداي معادل و بار ترافيکي، همبستگي لگاريتمي بين داده ها را نشان مي دهد. بيشترين صداي ترافيک در تمامي نوبت هاي مختلف در خيابانهای پرتردد برآورد گرديده است. علت اين امر را شايد بتوان در تلفيق صداي وسايل حمل و نقل و صداي ناشي از صنايع مختلفي که در اين قسمت از شهر متمرکز است، دانست.

 آلودگي مغناطيسي

نوع ديگري از آلودگي ها که سلامتي انسان را به خطر مي اندازد، آلودگي هاي مغناطيسي است كه محصول فن آوري هاي جديد انساني در زمينه بهره گيري از امواج مي باشند. پردازش سيگنال هاي مغناطيسي توسط شبکه هاي ماهواره اي و دکل ها و آنتن هاي مخابراتي و نيز تشعشعات مغناطيسي توسط موبايل ها از مهم ترين آلودگي هاي مغناطيسي تهديد کننده سلامت شهروندان در کلانشهرها مي باشد. در حال حاضر عمده ترين آلودگي هاي مغناطيسي مربوط به سيگنال هايي است که براي پارازيت هاي ماهواره اي استفاده مي شود؛ اين سيگنال ها به دو صورت زميني و ماهواره اي ارسال مي شود که سيگنال هاي زميني کاربرد بيشتري دارند و براي مختل کردن شبکه هاي ماهواره اي از طريق سيگنالهاي زميني بايد فرکانس هاي بسيار قوي ارسال شوند که اين امر مي تواند سلامتي شهروندان را مورد تهديد قرار داده و مضر باشد و سبب بيماري هاي عصبي و سردردهاي شديدي شده و هزينه هاي جبران ناپذيري را به بار آورد. آنتن ها و دکل هاي مخابراتي نيز به دليل تشعشع فرکانس هايي جهت تلفن هاي همراه و خطوط ارتباطي نظير شبکه هاي مخابراتي، بانکي، نظامي و جايگاههاي سوخت از ديگر آلودگي هاي مغناطيسي در شهر به شمار مي آيند که در طول زمان عوارض مخربي را به بار مي آورند.

 آلودگي بصري

يکي از مظاهر جديد ناشي از رشد و توسعه شهري، آلودگي هاي بصري است. امروزه در اثر رشد روزافزون جمعيت و مهاجرتهاي مختلف به شهرها، آشفتگي ظاهري و ناهماهنگي در مناظر و سيماي شهرها و همچنين انباشت زباله ها و پسماندهاي مختلف انساني در گوشه وکنار شهر، از چشم اندازهاي آشناي بسياري از شهرهاست.

در بسیاری از شهرهای ایران هر چند در زمينه آشفتگي هاي ظاهري و وضعيت سيما و منظر شهري، تحقيقي صورت نگرفته است اما شواهد موجود، حاکي از نوعي بي قانونی و به تبع آن عدم زيبايي و هماهنگي در سيما و منظر شهری است که در جاي جاي شهر خود را نشان مي دهد. ورودي شهرها که محل ورود گردشگران زيادي از شهرهاي مختلف مي باشد، محل تجمع مشاغل مزاحم و آلاينده شهری شده است که چهره زشتي را به شهر مي بخشد. هرچند در سالهاي اخير تلاش هاي زيادي براي زيباسازي صورت گرفته است، اما هنوز هم ناهماهنگي و عدم توازن در سيماي شهري در بسياري از نقاط شهری، روشن و مشخص است.

همچنين وجود انبوه زباله در گوشه و کنار طبيعت، در نزديکی شهرها و حتي در ورودي شهرها، باعث آلودگي بصري مي شود. علاوه بر ظاهر محل انباشت که به خودي خود، زشت است، معمولاً مواد موجود، در هوا پراکنده مي شوند و ايجاد بوي نامطبوع مي نمايند. لذا لزوم جمع آوري و دفع بهداشتي و بازیافت زباله شهري در درجه اهميت بالايي قرار مي گيرد.

منابع

  1. بهرام سلطاني، کامبيز (1371)، مجموعه مباحث و روشهاي شهرسازي: محيط زيست، مرکز مطالعات و تحقيقات شهرسازي و معماري ايران، چاپ اول
  2. شريعت، سيد محمود و منوري (1375)، مسعود، مقدمه اي بر ارزيابي اثرات زيست محيطي، انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست، تهران، چاپ اول
  3. قرباني، محمد و فيروززارع، علي (1387)، مقدمه اي بر ارزشگذاري محيط زيست، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسي مشهد، چاپ اول، بهار
  4. محرم نژاد، ناصر (1371)، بررسي آلودگي صدا در تهران از گذشته تا حال، گزارش سازمان حفاظت محيط زيست