ارتقای منظر شهری و هویت شهر

منظر شهری از جمله عناصر بسیار بااهمیت هویت شهری و شاید رکن اصلی تاثیرگذار در سیمای شهرها می باشد. ما بسیاری از خیابان ها و شهرهای خاص دنیا را با شکل و ظاهر عمومی جداره های آنها می شناسیم. اکثر این بدنه های هویت بخش به دلیل قدمت شخصیت ویژه ای یافته اند. لیکن بدنه های شهری می توانند با برنامه و بوسیله ساختمان های جدید نیز تعریف شوند. شهرهای برخوردار از محیط بصری مطلوب قادرند تا با وسعت بخشیدن به تجربه زیباشناختی شهروندان، موجبات ارتقای تصویر ذهنی جامعه از خویش و تقویت حس تعلق آنان شده و با اعتلا بخشیدن به شخصیت شهر در سطح ملی و بین الملل، توان رقابتی شهر را برای جذب هر چه بیشتر سرمایه و اقشار خلاق تقویت نمایند. اگر چه در طول تاریخ، طراحی نوآورانه شهرها معمولاً در پی رشد اقتصادی شهرها رخ داده است، اینک در عصر جهانی شدن و رقابت میان شهرها ظاهراً روند دیگری به چشم می خورد. اهمیت جنبه بصری شهر از آن روست که امکان “قرائت” محیط را به مثابه یک  “متن “فراهم می آورد در دنیای کنونی متولیان زیباسازی منظر شهری بایستی بر اساس داشته های موجود و افق طرح های کلان شهر، برنامه هایی را در جهت بالابردن کیفیت منظر شهری با توجه به کلیت منظر شهر و بر اساس نیاز واحدهای همسایگی و شهروندان به منظری یکپارچه و زیبا، به اجرا بگذارند.

landscape

معیارهای سنجش

در بحث منظر شهری باید چند عامل اساسی دخیل در آن را در نظر داشت. اول آنکه منظر شهری در چه مقیاسی مورد بررسی است و در کدام سطح نیاز به اصلاح و زیباسازی دارد. دوم آنکه عوامل گوناگون جغرافیایی- اقلیمی، اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی- تجاری چه تاثیری بر کالبد شهر و به تبع آن بر منظر شهری دارند. مکان های بسیاری که بر اثر نیازهای گوناگون جامعه شهری بوجود آمده اند هر یک می توانند نقشی متفاوت از دیگری داشته و فعالیتی مجزا را پذیرا باشند و از طریق محیط کالبدی که برای فعالیت شهروندان فراهم می آورند، نقش خود را در تاثیرگذاری بر ناخودآگاه شهروندان ایفا می کنند. گذشته از عواملی که بر منظر شهری موثر می باشند، کالبد شهر در ارتباط با محیط اطراف نیز قرار داشته و نیاز به هماهنگی در نمای ساختمان ها ضروری به نظر می رسد.

کیفیت فضا یکی از مهمترین دلمشغولی های دانش معماری منظر و طراحی شهری می باشد. در حدی که بسیاری از نظریه پردازان، “ارتقا کیفیت محیط و فضا” را مهمترین وظیفه فعالیت آن می دانند. متاسفانه در جامعه ما عوامل دخیل در ارتقا کیفیت را صرفا عوامل منطقی یا حساب شده می دانند و البته ارتقا کیفیت مترادف با رعایت برخی از استانداردها تلقی می گردد. کیفیت همزاد کمیت است و بدون تعریف دیگری ممکن نیست. اما متاسفانه تابحال در کشور ما، بحثی تئوریک در این رابطه صورت نپذیرفته است. اکثر مباحث موجود در حول و حوش کیفیت دور می زنند بدون آنکه به خود موضوع پرداخته و تعریفی روشن از آن ارائه دهند. بر این اساس می توان گفت فضای شهری پدیده ای است که خود را به صورت عینیتی قابل ادراک، به استفاده کنندگانش می نمایاند. اطلاعات ارسالی از فضای شهری فقط اطلاعات کالبدی و بصری نیستند. بلکه اطلاعاتی هستند که توسط کلیه حواس درک می شوند. لذا منظر یک فضای شهری کلیه اطلاعات موجود از فضا می باشد که توسط حواس قابل دریافت بوده و در فرآیند ادراک پردازش می گردند، اطلاعاتی از فرم، عملکرد و معنای فضا؛ از این رو یک منظر در سطوحی متعدد، از سطحی تا بنیادی خود را مطرح می سازد و تمامی آنها منشا احساس هایی هستند که در فرد ایجاد می گردد. منظر به عنوان فرستنده، اطلاعات متفاوتی را به انسان مخابره می کند که می توان به دو دسته عناصر فیزیکی/کالبدی و انسانی تقسیم نمود. منظور از عناصر فیزیکی/کالبدی، عناصر طبیعی و مصنوعی هستند که ظرف فضا را ساخته، و از بدنه، کف، مبلمان شهری و پوشش گیاهی و … تشکیل شده اند. در صورتی که منظور از عوامل انسانی، افراد و فعالیت های آنان در فضاست که با رفتارهای خود جزء لاینفک فضا می باشند. چگونگی عناصر و چگونگی رابطه بین عناصر (سازمان فضایی) یک فضا دارای کیفیت هایی هستند که می توان به طور خلاصه در گروه های ذیل دسته بندی نمود:

الف- کیفیت های فضایی: کیفیت هایی هستند که یک فضا به عنوان یک منظومه ارائه می دهد.

ب- کیفیت هایی ناشی از میزان سازگاری میان مولفه ها: نسبتی که بین روابط ادراکی و روابط عملکردی وجود دارد.

ج- کیفیت دید متوالی: برخی از این کیفیت ها ویژگی هایی از یک نقطه یا محدوده ای از فضا می باشند که نه فقط بر استفاده کننده تاثیر روانی خاصی گذاشته، بلکه وی را به انجام یا عدم انجام رفتاری ترغیب می نمایند.

عوامل سازنده منظر شهری

منظر شهری به عنوان چشم انداز اصلی جریان زندگی جمعی در شهر باید همواره سرزندگی خود را حفظ نماید و برای داشتن تنوع در وقایع شهری و در طول شبانه روز، انعطاف از ویژگی های اساسی آن به شمار می رود. این منظر باید با ایجاد فضایی خاطره انگیز و ایمن برای شهروندان همواره انگیزه های جدی جهت حضور، نظارت و نگهداری را برای آنها به وجود آورد. برخی از محققین بر این باورند که 5 عامل نقش اساسی را در کیفیت سیمای بصری شهر بازی می کنند که عبارتند از:

  • نقشه (نقشه نظام آرایش، اندازه، تراکم و پراکندگی فضایی پدیده های شهری)
  • مظاهر معماری و ساختمانی شهر( شیوه های ساخت و ساز، مصالح، سبک معماری، مقیاس و… )
  • خصوصیات تحرکی شهر( تأثیر عامل زمان در مظاهر بصری شهر)
  • فعالیت های شهری(انواع فعالیت هایی که در شهر رواج دارد)
  •  صدا و بو

کوین لینچ معتقد است در حوزه منظر شهری پنج عنصر اصلی وجود دارد که ارتقای منظر شهر توجه به تک تک این عناصر را می طلبد، این پنج عنصر عبارتند از: راه، گره، لبه، نشانه و حوزه یا محله. با نگاهی به اغتشاشات، آشفتگی ها و نابسامانی های بصری-کالبدی امروزی به نظر می رسد مدیریت بصری واقعی شهر، تنها زمانی محقق می شود که عوامل پایه ای تاثیر گذار بر این آشفتگی، مانند سیاست گذاری های نادرست از سطح ملی تا سطح محلی، شناسایی و بازبینی مجدد شوند. در این بین برقراری روشهای نظارت مداوم و کنترل در طراحی بناها و عرصه های  عمومی شهری اهمیت بسیاری دارند. در برداشتی محدود از مفاهیم مدیریت بصری، آن را ایجاد هماهنگی به نمای ساختمان تعبیر می کنند، اما به واسطه فراوانی گسترده اجزا دخیل در ادراک شهروندان از فرم و منظر شهری، نمی توان مدیریت بصری شهر را تنها به سازماندهی نمای ساختمان ها محدود کرد، بلکه باید آن را کلیتی فراگیر و تاثیر گذار دانست که در برگیرنده همه ابعاد کالبدی، فضایی و فعالیتی، از مقیاس شهر تا مقیاس محلات شهری است . به نحوی که حتی عرضه دستورالعمل هایی که به طور مستقیم بر الگوهای رفتاری شهروندان مثلا الگوی تردد عابرین پیاده در فضاهای شهری موثر هستند در حوزه فعالیت مدیریت بصری شهری جای می گیرد.

facade

تیپولوژی منظر شهری

در بررسی انواع منظر شهری باید به مسئله چشم اندازهای ثابت و چشم اندازهای در حال حرکت نیز توجه داشت. هر دو نوع این چشم اندازها قابلیت مشاهده از یک نقطه ثابت در منظر شهری را دارد و حتی چشم اندازهای متغیر در حال حرکت در یک مسیر نیز در مطلوبیت منظر شهری دخیل می باشد. این نقاط دید در منظر شهری بر اساس محل دید و فاصله ای که نسبت به کانون دید خواهد داشت در سه مقیاس طبقه بندی می شوند. ارزش شناخت مناظر شهری در این سه مقیاس از آنرو است که از این طریق می توان با شناسایی فواصل دید و منظره مورد نیاز اقدام موثری در جهت ایجاد منظر زیبای شهری با توجه به مخاطبان آن فضا انجام داد. این اقدام بر پایه شناخت کالبدی، اجتماعی و اقتصادی حالتی سرزنده را در فضاهای شهری پدید می آورد. بر پایه این دسته بندی می توان انواع منظر شهری را در سه مقیاس کلان، میانی و خرد مورد بررسی قرار داد که از این طریق تحلیل منظر شهری بر پایه اصول علم زیبایی شناسی میسر خواهد شد. بر این اساس مقیاس های منظر شهری عبارتند از:

الف) مقیاس کلان: در این مقیاس کل شهر یا پهنه وسیعی از شهر قابل رویت است. فرد مشاهده کننده (ناظر) در این حالت در موضع خاص قرار گرفته که سطح چشم ناظر(در درون یا برون شهر)بالاتر از سطح شهر یا پهنه های آن قرار دارد. هنگامی که کل شهر قابل مشاهده است، ناظر می باید خارج از محدوده شهر و در ارتفاع بالا (دید از آسمان یا عارضه ای بسیار بلند نسبت به سطح شهر)،  قرار داشته باشد در مورد شهرهای بزرگ و کلان شهرها امکان دارد بجای کل شهر، قسمتهایی از شهر در وسعت منظر قرار گیرد. در این حالت بستر طبیعی بصورت حجم، پهنه شهری (شکل شهر) بصورت سطح دیده خواهد شد که این سطح خود متشکل از سطوح دیگر شامل مناطق مختلف شهری یا پهنه های خاص، وسیع و متمایز شهری می باشد شکل شهر در منظر کلان در صورت عدم وجود عوارض طبیعی بارز ویژگی سه بعدی در بستر طبیعی شهر ظاهر خواهد شد.

ب) مقیاس میانی: در مقیاس میانی دید به قسمتی وجود دارد که شامل یک راستای شهر یا چندین بلوک شهری می شود، در این حالت فرد مشاهده کننده در حدود سطح زمین(بستر زمین) و در مقیاس انسانی قرار گرفته و وسعت دید او با بدنه های ساختمان و یا عوارض طبیعی و مصنوع محدود شده است.

ج) مقیاس خرد: در مقیاس خرد موقعیت ناظر تغییر نکرده اما زاویه دید محدودتر شده است. منظر بر وسعت کوچکتر که شامل چندین ساختمان با عوارض طبیعی و مصنوع است متمرکز شده است. در این مقیاس زاویه دید فرد که در  میان توده های ساختمانی قرار گرفته، یا بصورت محوری و با تاکید بر راستای امتداد قرار گیری توده هاست و یا بصورت غیر محوری و با تاکید بر وجوه توده هاست که هرچه از دید محوری خارج شده و به دید وجهی نزدیک می شود، خصوصیات دو بعدی منظر نیز بیشتر نمایان می شود. ویژگی های عناصر تشکیل دهنده منظر در این مقیاس سه بعدی است که از احجام ساختمانی، عوارض طبیعی و مصنوع مانند پوشش گیاهی بوجود آمده است.

مقیاس منظر

وسعت منظر

موضع ناظر

ارتفاع دید

خصوصیات غالب منظر

اجزای منظر

کلان

Huge

کل شهر

خارج از شهر(آسمان)

پرنده

دو بعدی

زمین و متن

Large

بخش عمده ای از شهر

خارج یا داخل شهر

انسانی

خط بعدی

پس زمینه، زمینه، پیش زمینه

Silhouette

بخش عمده ای از شهر

خارج یا داخل شهر

انسانی

دو بعدی

لایه لایه ای

میانی

Middlle

محدوده  خاص

داخل شهر

انسانی

سه بعدی

پس زمینه، زمینه، پیش زمینه

خرد

Small

چند بلوک یا بنا

داخل شهر

انسانی

سه بعدی

پس زمینه، زمینه، پیش زمینه

Tiny

جزئیات ساختمانی

داخل شهر

انسانی

سه بعدی

مجسمه وار

نتیجه گیری

یکی از دلایل موجودیت شهرها و یا یکی از وظایف آنها غیر از ایجاد فضایی برای سکونت، پاسخگویی متقابل به نیازهای شهروندان و ارائه فضاهای حضور، درک و ارتباط گفتاری و دیداری است که زمینه ساز هر نوع ارتباط و تعامل اجتماعی دیگر است. تنها در آیینه محیط بصری و منظر شهری است که ابعاد نامملوس حیات مدنی، همچون فقر و غنا، سلطه نهادها و ارزش های معین، سلایق زیباشناختی خرده فرهنگ ها، عمق تاریخی شهر، میزان ایمنی و امنیت جامعه، چگونگی احترام جامعه به قراردادهای اجتماعی و غیره از طریق نظامی از “نشانه”ها امکان تجلی و بروز خارجی یافته و ارزیابی را میسر می سازد.  بررسی کیفیت منظر شهری نشانگر نبود ساز و کار مناسب در جهت ایجاد فضاهای شهری مناسب و هویت بخش است. طی سال های گذشته اگرچه طرح های بسیاری برای این کلانشهر تهیه شده است، اما تهیه کنندگان این طرح ها به دلایل مختلف از ورود به حوزه منظر شهری اجتناب کرده و در بهترین حالت تنها به شناخت مصالح و ساخت عمومی مورد استفاده در سطح شهر اکتفا شده است. بازتعریف صحیح کالبد شهر – و در درجه اول پوسته شهر- و اجرای برنامه هایی در جهت ارتقای کیفیت منظر شهری ضروری به نظر می رسد.

از مطالب آمده می توان اینگونه نتیجه گرفت که عامل اصلی موفقیت در تهیه و اجرای طرح های زیباسازی منظر شهری حفظ ارتباط مداوم با شهروندان است. استفاده از نظرات و پیشنهادات ساکنین و استفاده کنندگان از محیط، لازمه ایجاد یک فضای شهری مناسب و مورد پسند برای همگان است. در جریان اصلاحات کالبدی شهر باید به پیش شرط هایی همچون موقعیت فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی و اقلیمی و جغرافیایی نیز توجه داشت. اصلاح شرح خدمات طرح های فرادست – مانند طرح جامع توسعه و عمران شهری و یا طرح تفصیلی- و یا افزودن بخش مجزایی به اصل آن با عنوان منظر شهری مسئله هویت و شخصیت کالبدی شهر را اهمیتی در خور شان بخشیده و بدین ترتیب راه را برای طرح های شهری در حوزه منظرسازی باز می کند و علاوه بر این هماهنگی ساختاری را بین همه آنها بوجود خواهد آورد.

منابع

(این نگاشته اقتباسی است از مقاله ای با همین عنوان، ارائه شده در دومین کنفرانس منظر شهری توسط نگارنده)

  1. تیبالدز، فرانسیس؛ ترجمه مروارید قاسمی اصفهانی، ساخت شهرهای مردم پسند، انتشارات روزنه، چاپ اول، 1387.
  2. لینچ، کوین؛ ترجمه منوچهر مزینی، تئوری شکل شهر، انتشارات دانشگاه تهران، 1381.
  3. پاکزاد، جهانشاه؛ مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری، انتشارات شورایعالی شهرسازی و معماری، 1385.
  4. پاکزاد، جهانشاه؛ مقالاتی در باب مفاهیم معماری و طراحی شهری، انتشارات شهیدی، چاپ اول، 1386.
  5. توسلی، محمود؛ طراحی شهری در بخش مرکزی تهران، انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی، 1376.
  6. ذکاوت، کامران؛ چارچوب استراتژیک مدیریت بصری شهر؛ فصلنامه آبادی، سال شانزدهم، شماره 18، زمستان 1385.

ارائه دیدگاه غیرفعال است