میدان: ظهور فضای عمومی شهری

سوای نیازهای فردی انسان در زندگی که به حیات این جهانی او بیشتر وابسته‌اند و سوای تمایلات درونی و ذاتی وی به کاوش در کاینات و جستجو در عالم معنی، انسان نیازمند فضایی است که در آن خود را با دیگران ببیند و اجتماعی بودن خویش را بیازماید، به نمایش بگذارد و از آن بهره برد. بر این اساس است که انسان‌های یکجانشین و سازمان‌یافته در طول تاریخ همواره به فضایی همگانی نیاز داشته‌اند تا در آن خواسته‌های اجتماعی خود را عنوان کنند و اندیشه‌ها، هنرها و فرهنگ خود را در جمع بیازمایند و به داد و ستد فرآورده‌های خود و دیگران بپردازند. از این رو می‌توان گفت سنت گردهم‌آیی در مجتمع‌های زیستی، به تاریخ و شکل‌گیری نخستین مجتمع‌های زیستی انسانی باز می‌گردد و از گذشته‌های دور تا به امروز، در شهرها همواره فضاهایی برای اجتماع مردم و گفتگو در زمینه مسایل شهر وجود داشته است.

piazza ducale vigevano

میدان در واقع حالت مکانی توقف یا ایستا را در یک قطعه شهری دارد، که اگر خیابان ها را به مثابه رودخانه در نظر بگیریم که جریان حرکت انسانی را در بر می گیرد، میدان نمایشگر دریاچه طبیعی یا مصنوعی می تواند باشد و در واقع ارتباطات قوی تری را بین مردم حکم می کند. میدان به عنوان مثال تظاهرات اجتماعی، هم عرصه ای آزاد تلقی می شود و هم عرصه ای برنامه ریزی شده و از این لحاظ دارای تعریف شکلی-فضایی می شود. در این صورت میدان می تواند تبلور آگاهی کامل شهر از مکان باشد و بدین قرار، فضای خالی اطراف و داخل بناهای پیرامونی به چیزی بیش از مکمل فضای ساخته شده تبدیل می شود و فضای شهر را اشباع می کند. همان طور که ” موریس ” در کتاب ” تاریخ شکل شهر ” می نویسد : میدان ها در شهرسازی به معنای فعالیت آگاهانه و جمعی منسجم ورای ساختن چند خانه منفرد است و در هند و مصر نیز در سه هزار سال قبل از میلاد و در یونان نیز 500 سال قبل از میلاد به صورت آگاهانه به وجود آمده اند.

 میدان به عنوان یکی از اولین مکان های نظارت حیات جمعی و مدنی در شهر شکل گرفت. در میدان سخن از نمایش بیان جلوه هایی از حضور آزاد شهروند در شهر است که همراه با دیگران به آفرینش ارزش های جمعی و انسانی اقدام می کند و بدین ترتیب میدان محل تبلور حیات مدنی می گردد. میدان یک فضای شهری است و شاید به دلیل خصوصیات ویژه خود یکی از شاخص ترین فضاهای شهری به حساب می آید. میادین در تاریخ گذشته به عنوان مکانی برای بروز و ظهور تعاملات اجتماعی، برخوردهای چهره به چهره، مکانی برای تفریح، خرید، اجتماعات سیاسی – مذهبی و … بوده است. در این فضا است که وحدت جمعی شکل می گیرد و استحکام می یابد.

اما نخستین فضاهای ساخته ‌شده و تدوین یافته‌ای که انسان‌ها برای برگزاری رفتارها و رابطه‌های جمعی خویش بنا کرده‌اند، آگوراها و فوروم‌ها هستند. آگورا در یونان فضایی محدود و مشخص برای وقوع فعالیت‌های اجتماعی شهر و برگزاری آزادانه رابطه‌های اجتماعی و فرهنگی میان شهروندان بوده است، به طوری که برخورد اجتماعی مردم با هم و مداخله آنان در امور اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و حتی قضایی و نیز برخوردهای فکری آنان در این فضا صورت می گرفت. رومیان نیز فوروم ها را در هماهنگی با نظام اداری شهرهای خود و جهت پاسخ‌گویی به نیازهای خاص زندگی جمعی‌شان ساخته بودند. امروزه نیز، قرن ها پس از یونان و روم باستان، اندیشه‌های مردمسالارانه ای که از گذشته های بسیار دور در غرب زاده شده و پرورش یافته بودند، در قالب فضاهای عمومی دیگری همچون پلازا یا میدان شهری و ساختمان‌های عمومی همچون تالار شهر نمود یافته‌اند و در حال حاضر این فضاها و بناهای عمومی جزء جدایی‌ناپذیر شهرهای امروزی محسوب می‌شوند.

به تعبیری دیگر نقش میدان به عنوان فضای عمومی شهر و محله از همان آغاز، از مصر باستان تا به امروز جمع کردن بناها و عناصر شهری و محله ای بوده است و در واقع گرد آمدن حول یک فضا است که میدان نامش نهند. بدین امر نیز باید توجه داشت که عامل زمان برای جریان پیوسته زندگی همراه با تجربه های هماهنگ آن عامل عمده ای می باشد. عامل زمان در بررسی مقوله معماری و فضای شهری و خصوصاً میدان اهمیت ویژه ای می یابد. مکان حضوری است عینی و ملموس ولی زمان خاطره است. زمان وسیله تمایز است و فضا وحدت دهنده، در بعضی از مکان ها علی رغم  تغییر روحیه و خصوصیات مادی، قالب آن در طول زمان اهمیت خود را حفظ می کند و نقطه ثابتی در زندگی شهری و توسعه فیزیکی آن به شمار می آید.

باید در نظر داشت که گذشته از آن زمان در مقیاس تاریخی به عنوان وسیله ادراک بصری فضا عامل مهمی در شناخت فضاهای تاریخی است. در مورد تغییر پذیری نیز باید به خاطر داشت که جوهر اساسی میدان همان فضای آن است و معنی وجودی آن در شهر مفهوم فضایی آن می باشد و از قضاوت های صوری مربوط به سبک ادوار مختلف تاریخ معماری از اهمیت کمتری برخوردار است. حال آنکه مقوله های تاریخی–اجتماعی و فعالیت فضا می تواند به عنوان عنصر ثابت مورد توجه کامل قرار گیرد. از این رو نمی توان فقط بر جنبه زیبایی شناسی و شکلی تأکید ورزید. مسلماً در شهرسازی شناسایی فضاهای عمومی که یکی از نیازهای روانی افراد جامعه می باشد، فقط در قالب مکانیزم پیچیده ای از حرکت در زمان میسر می باشد. میدان باید دارای ابعادی باشد که مردم در آن نه احساس خفگی کنند و نه احساس انزوا.

منابع:

  • تحلیل کالبدی – فضایی میدان هفتم تیر، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته شهرسازی، تالیف پرویز مرادی زاویه، استاد راهنما دکتر غلام حسین مجتهد زاده، دانشگاه آزاد اسلامی ( واحد تهران مرکزی )، 83-1382
  • تحولات فضاهای عمومی شهری در ایران تحت تأثیر تبادلات فرهنگی ایران و غرب، مطالعه موردی میادین شهر تهران در 200 سال اخیر، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته شهرسازی، تالیف مجید هاشمی، استاد راهنما اکبر پرهیزکار، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، 1381